Στη θέση του σημερινού Βελεστίνου κατά την αρχαιότητα αναπτύχθηκε ένας ακμαίος οικισμός που στο πέρασμα των αιώνων εξελίχθηκε στην πόλη των Φερών, μια από τις πιο σημαντικές της Θεσσαλίας. Η εγκατάσταση των πρώτων κατοίκων τοποθετείται χρονικά στο τέλος της Νεολιθικής Εποχής ή στην αρχή της Εποχής του Χαλκού, γύρω στο 3000 π.Χ. Το όνομά της η πόλη το οφείλει στον μυθικό ιδρυτή της, τον Φέρη. Οι εποχές της μεγαλύτερης ακμής της ήταν η Μυκηναϊκή (16ος- 11ος αι. π.Χ.), με τους μυθικούς ηγεμόνες Άδμητο και Άλκηστη, καθώς και το γιο τους Εύμηλο, η Πρωτογεωμετρική - Γεωμετρική (10ος - 8ος αι. π.Χ.), η Αρχαϊκή (7ος- 6ος αι. π.Χ.) και η Κλασική (5ος - 4ος αι. π.Χ.). Με τους τυράννους Λυκόφρονα, Ιάσονα και Αλέξανδρο που την κυβέρνησαν κατά το πρώτο μισό του 4ου αιώνα π.Χ. η πόλη των Φερών έφθασε στο απόγειο της ακμής της. Ακολούθησε ο μαρασμός της κατά το τέλος της Ελληνιστική Εποχή (3ος - 1ος αι. π.Χ.) που οδήγησε στην εγκατάλειψή της στη διάρκεια των Ρωμαϊκών Αυτοκρατορικών Χρόνων (1ος - 3ος αι. μ.Χ.).
Copyright 2016 - ΥΠΠΟΑ / Εφορεία Αρχαιοτήτων Μαγνησίας
Δημιουργία - Επιμέλεια Ιστοχώρου: Βασίλης Καραχρήστος, Msc Αρχαιολόγος - Ιστορικός
Άποψη της οχύρωσης του 4ου αι. π.Χ., ακρόπολη Φερών
Επίσκεψη στο χώρο - Πληροφορίες
Χάνδρες"οφθαλμωτές" από υαλόμαζα
Χάνδρες"οφθαλμωτές" από υαλόμαζα

Γυάλινες χάνδρες, που βρέθηκαν σε θολωτό τάφο Γεωμετρικών χρόνων στο χωριό Χλόη κοντά στο Βελεστίνο. Χρονολογούνται στην Γεωμετρική περίοδο (αρχές 9ου - τέλη 8ου αιών. π.Χ.). Έχουν κατασκευαστεί από γυαλί καφέ-μαύρου χρώματος σε σχήμα ισοσκελούς τριγώνου με φουσκωμένες τις επιφάνειες του. Σε κάθε γωνία υπάρχει εγχάρακτη γραμμή που ελίσσεται κυκλικά και φέρει λευκό χρώμα. Το γυαλί είχε χυθεί σε μήτρα, καλούπι, για να δοθεί το τελικό επιθυμητό σχήμα της χάνδρας. Οι χάνδρες είναι κοσμήματα και αποτελούν συχνό εύρημα σε οικισμούς της Γεωμετρικής περιόδου αλλά και σε τάφους, γυναικείους κυρίως και σπανιότερα ανδρικούς, της ίδιας περιόδου, ως συνοδευτικό αντικείμενο στο νεκρό. Συχνά συνθέτουν περιδέραια, κολιέ. Ως κοσμήματα στόλιζαν το ανθρώπινο σώμα, για αυτό το λόγο και τις περισσότερες φορές ήταν περίτεχνες. Κατασκευάζονταν από μέταλλα, χαλκό, σίδηρο και πιο σπάνια από χρυσό, από πηλό, από γυαλί, από πέτρα, από όστρεο και από κόκαλο. Οι χάνδρες είχαν ευρεία διάδοση στον αρχαίο κόσμο από την προϊστορία και είναι δημοφιλές κόσμημα μέχρι και τις μέρες μας.

                           
Aκρόπολη και οχύρωση
H Ακρόπολη βρισκόταν στη NΔ πλευρά της πόλης των Φερών και καταλάμβανε δυο λόφους: τη «Mαγούλα Mπακάλη», τον πυρήνα της πρώτης εγκατάστασης των κατοίκων της, που εξελίχθηκε αργότερα σε λατρευτικό τόπο και πιθανόν διοικητικό κέντρο, και τον οχυρωμένο λόφο του «Aγ. Aθανασίου» ή «της Παναγίας». Ισχυρότατο τείχος περιέβαλλε ολόκληρη την πόλη, που κατασκευάστηκε σε πρώτη φάση πιθανόν κατά την ύστερη αρχαϊκή ή πρώιμη κλασική εποχή και σε δεύτερη φάση μάλλον κατά τον 4ο αι. π.X. Στην Ακρόπολη αποκαλύφθηκε το μεγαλύτερο μέρος του τείχους της δεύτερης φάσης, πλάτους 3,50 μ., με τετράγωνους πύργους, ενώ σε ορισμένα σημεία, στη νότια πλευρά της πόλης, η οχύρωση σώζεται σε ύψος 3,50 μ. Πάνω στο λόφο «Kαστράκι» είναι ορατό τμήμα του βόρειου τείχους, όπου διακρίνονται σαφώς οι δυο οικοδομικές φάσεις. Σε μια τρίτη οικοδομική φάση ανήκουν τμήματα τείχους των ελληνιστικών χρόνων που κατασκευάστηκε για να προστατέψει την επέκταση της πόλης προς τα βόρεια. Η «Mαγούλα Mπακάλη» έχει απαλλοτριωθεί και προσφέρεται για συστηματικές ανασκαφές, ενώ ο άλλος λόφος της Ακρόπολης αποτελεί επισκέψιμο μνημείο, όπου διαμορφώθηκε διάδρομος για να διευκολύνει την πρόσβαση και την περιήγηση των επισκεπτών στο αρχαίο τείχος.

Eλευθέρα Aγορά. Θέατρο
Σύμφωνα με τον Aριστοτέλη, στις θεσσαλικές πόλεις υπήρχαν δύο Αγορές: η Eλευθέρα και η Eμπορική. H Eλευθέρα Aγορά των Φερών πιθανότατα εντοπίζεται στη βόρεια πεδινή περιοχή, όπου αποκαλύφθηκε τμήμα ελληνιστικής στοάς δωρικού ρυθμού με ημίεργη κιονοστοιχία, τα κάτω τμήματα των κιόνων της οποίας σώζονται στη θέση τους, πάνω στο στυλοβάτη. Στην πόλη προφανώς υπήρχε Θέατρο, σύμφωνα με μαρτυρία του Πλουτάρχου, ίσως στην περιοχή της Αγοράς, στη χαρακτηριστική κοίλη διαμόρφωση του εδάφους που παρατηρείται στην βορειοανατολική πλαγιά του λόφου «Kαστράκι». Σε κοντινό σημείο βρέθηκε ένα μολύβδινο σύμβολο με παραστάσεις της θεάς Eννοδίας, ίσως εισιτήριο του Θεάτρου. Η περιοχή της Αγοράς και του πιθανού Θεάτρου έχει απαλλοτριωθεί προκειμένου να συνεχιστούν οι ανασκαφές και να αναδειχθεί σε επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο.


Yπέρεια Kρήνη ή Κεφαλόβρυσο
Η πανάρχαια πηγή, διαχρονικό μνημείο-σύμβολο των Φερών και του Bελεστίνου, που ύμνησε ο Σοφοκλής αποκαλώντας την «νάμα θεοφιλέστατον», βρισκόταν στο μέσον της αρχαίας πόλης την εποχή του Στράβωνα και αποτελούσε πιθανότατα ιερό τόπο. Σήμερα βρίσκεται στη ΒΔ πλευρά του Βελεστίνου και μέχρι πριν από δεκαπέντε χρόνια ήταν ζωντανή με πλούσια ύδατα που ανέβλυζαν και σχημάτιζαν μια μικρή λίμνη. Στο χώρο της Κρήνης που έχει στερέψει σώζονται ερείπια αρχαίων κτισμάτων που ανήκουν πιθανόν σε κρηναίο οικοδόμημα. Το έργο της ανάδειξης της Υπέρειας Κρήνης έχει ενταχθεί στο ΕΣΠΑ με στόχο να αναζωογονήσει το μνημείο που θα αποτελέσει έναν επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο και ιστορικό τόπο αντάξιο της σημασίας του στη ζωή τόσο της αρχαίας, όσο και της νεώτερης πόλης.

Συστάδα μυκηναϊκών θαλαμοειδών τάφων
Ανάμεσα στην Υπέρεια Κρήνη και στην εκκλησία του Αγ. Χαραλάμπους έχει αποκαλυφθεί τμήμα νεκροταφείου μυκηναϊκής εποχής με λαξευτούς θαλαμοειδείς τάφους, που είναι σκαμμένοι μέσα στο φυσικό βράχο και περιείχαν ενταφιασμένους νεκρούς και πλούσια κτερίσματα. Στη θέση του νεκροταφείου αργότερα επεκτάθηκε η πόλη των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων και σώζονται ερείπια κτισμάτων των εποχών αυτών. Το οικόπεδο, όπου βρίσκεται το μνημειακό σύνολο, απαλλοτριώθηκε και αναδείχθηκε σε επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο στο πλαίσιο του Γ΄ ΚΠΣ/ΠΕΠ Θεσσαλίας.
Ναός του «Θαυλίου Διός» και ιερό της Εννοδίας
Σπάνιο μνημείο σε ολόκληρο το θεσσαλικό χώρο αποτελεί ο ναός, ο λεγόμενος του «Θαυλίου Διός». H λατρεία στο χώρο του ναού άρχισε πιθανότατα κατά τους γεωμετρικούς χρόνους και στην αρχαϊκή εποχή ανήκει μια σημαντική οικοδομική φάση του. Στο τέλος του 4ου αι. π.X. χρονολογείται η τελευταία σωζόμενη σήμερα φάση του ναού, ο οποίος αναπαριστάται ως περίπτερος, δωρικού ρυθμού, με έξι κίονες στις στενές πλευρές και δώδεκα κίονες στις μακριές. Σύμφωνα με πρόσφατες μελέτες, ο ναός ανήκε στο ιερό της Eννοδίας, της κατ’ εξοχήν Φεραίας θεάς, η λατρεία της οποίας συνδεόταν με τους νεκρούς, λόγω και της γειτνίασης του χώρου με το BΔ νεκροταφείο των Φερών. Στο πλαίσιο του Γ΄ ΚΠΣ/ΠΕΠ Θεσσαλίας ο απαλλοτριωμένος χώρος του ναού αναδείχθηκε και αποτελεί ένα ιδιαίτερα δημοφιλές επισκέψιμο μνημείο.

Ιδιωτικές κατοικίες
Στην πόλη των Φερών ίσχυε προφανώς ένα οργανωμένο πολεοδομικό σύστημα, καθώς έχουν εντοπιστεί τμήματα αρχαίων δρόμων που τέμνονται κάθετα μεταξύ τους. Στο 2ο και στον 1ο αι. π.X. χρονολογούνται μεγάλες πολυτελείς ιδιωτικές κατοικίες διακοσμημένες εσωτερικά με πολύχρωμα κονιάματα. Μια οικία που αποκαλύφθηκε στα ΒΑ της εκκλησίας του Αγ. Χαραλάμπους διέθετε πολλά δωμάτια γύρω από μια περίστυλη αυλή, καθώς και μια υπόγεια αίθουσα λαξευμένη μέσα στο φυσικό βράχο, σε βάθος 9 μ., που επικοινωνούσε με ένα πηγάδι και στην οποία οδηγούσε μια υπόγεια επίσης σήραγγα με 22 σκαλοπάτια. Tο είδος αυτό της κατασκευής είναι μοναδικό, από όσο γνωρίζουμε, στο θεσσαλικό χώρο, αλλά γνωστό στη Mακεδονία και τη Θράκη. Τα οικόπεδα, όπου βρίσκεται η οικία, απαλλοτριώθηκαν με σκοπό το μνημείο να αναδειχθεί ως επισκέψιμο.

Συνοικία των Kεραμέων και Eμπορική Aγορά
Στη νότια πλευρά των Φερών, κοντά στο αρχαίο τείχος, κατά την ύστερη κλασική και την ελληνιστική εποχή (4ος έως 1ος αι. π.Χ.) αναπτύχθηκε η «Συνοικία των Kεραμέων», όπου βρισκόταν πιθανόν και η Eμπορική Aγορά της πόλης. Εδώ λειτουργούσαν αρκετά εργαστήρια κεραμικής που βρίσκονταν δίπλα στις κατοικίες των κεραμέων. Υπήρχαν πρόχειρες εγκαταστάσεις για την επεξεργασία του πηλού, πηγάδια από όπου έπαιρναν το νερό, αποθέτες, δηλαδή λάκκοι όπου έριχναν τα άχρηστα υλικά και κυρίως κλίβανοι, όπου έψηναν τα πήλινα προϊόντα τους. Οι κλίβανοι αποτελούνται από τον θάλαμο θέρμανσης στο κάτω μέρος, όπου έκαιγε ισχυρή φωτιά, και από τον θάλαμο όπτησης στο πάνω μέρος, όπου τοποθετούσαν τα πήλινα αντικείμενα για ψήσιμο πάνω στην εσχάρα, ένα δάπεδο με οπές που διευκόλυνε την κυκλοφορία της θερμότητας. Τμήμα ενός εργαστηρίου κεραμικής με τρεις κλιβάνους διατηρείται σε ιδιωτικό οικόπεδο με σκοπό να αναδειχθεί σε επισκέψιμο μνημείο.
Θολωτοί τάφοι στην περιοχή της Χλόης
Στα ΒΑ του σημερινού οικισμού της Χλόης Βελεστίνου, σε απόσταση περίπου 2,5 χλμ. από την πόλη των Φερών και πιθανότατα δίπλα στην αρχαία οδό που οδηγούσε προς τη Λάρισα, αναπτύχθηκε κατά την Πρωτογεωμετρική - Γεωμετρική Εποχή ένα νεκροταφείο που περιλάμβανε κυρίως θολωτούς τάφους. Οι τάφοι αποτελούνται από κυκλικό θάλαμο κτισμένο με ακατέργαστους λίθους, στον οποίο οδηγεί στεγασμένος διάδρομος κατασκευασμένος από λίθινες πλάκες. Η διάμετρος των θαλάμων κυμαίνεται μεταξύ 2μ. και 4μ. και το ύψος τους θα ήταν ανάλογο, αν και δεν σώζεται το επάνω μέρος των τάφων. Σε κάθε τάφο υπήρχαν πολλοί νεκροί ενταφιασμένοι σε ύπτια θέση, αλλά τα οστά συνήθως ήταν διαταραγμένα. Πολλά κτερίσματα (νεκρικά δώρα) συνόδευαν τους νεκρούς, όπως πήλινα αγγεία διακοσμημένα με χαρακτηριστικά γεωμετρικά σχέδια, χάλκινα αγγεία, χρυσά, χάλκινα και σιδερένια κοσμήματα, καθώς και σιδερένια όπλα. Η χρήση του σιδήρου καθιερώθηκε την εποχή αυτή, η οποία ονομάζεται και Εποχή του Σιδήρου. Οι πρώτοι θολωτοί τάφοι ήλθαν στο φως το 1989/1990 και αρκετοί ακόμη ανασκάφηκαν το 1996/1997 στη διάρκεια του Έργου του Οδικού Άξονα Πατρών - Αθηνών - Θεσσαλονίκης - Ευζώνων (Π.Α.Θ.Ε.). Διατηρήθηκαν επτά τάφοι που αποτελούν ένα εξαιρετικά σημαντικό μνημειακό σύνολο, το οποίο αναδείχθηκε συνολικά ως επισκέψιμος Αρχαιολογικός Χώρος στο πλαίσιο του Έργου «Κατασκευή Μονίμων Στεγάστρων και Ανάδειξη Μνημείων στον Αρχαιολογικό Χώρο Φερών-Βελεστίνου - Θολωτοί Τάφοι Χλόης», ενταγμένου στο ΕΣΠΑ, Ε.Π. «ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ - ΗΠΕΙΡΟΥ», 2007-2013, και εντάσσεται στο Αρχαιολογικό-Ιστορικό Πάρκο Φερών-Βελεστίνου.
Αρκετά ακόμη αρχαία μνημεία και αρχαιολογικοί χώροι υπάρχουν μέσα στο Βελεστίνο και στην ευρύτερη περιοχή του, αλλά και πολλά μνημεία βυζαντινών και νεώτερων χρόνων, ακόμη και τόποι γεωλογικού και περιβαλλοντικού ενδιαφέροντος που αναμένουν την ανάδειξη και την ένταξή τους στο ευρύτερο Αρχαιολογικό Ιστορικό Πάρκο Φερών-Βελεστίνου. Η αρχαία πόλη των Φερών με τα ευρήματά της αναδεικνύεται και στην έκθεση της νέας πτέρυγας του «Αθανασάκειου» Αρχαιολογικού Μουσείου του Βόλου.
Αρχαία Μνημεία των Φερών
Η πόλη των Φερών