Copyright 2016 - ΥΠΠΟΑ / Εφορεία Αρχαιοτήτων Μαγνησίας
Δημιουργία - Επιμέλεια Ιστοχώρου: Βασίλης Καραχρήστος, Msc Αρχαιολόγος - Ιστορικός
 
ΑΡΧΙΠΕΛΑΓΟΣ ΑΛΟΝΝΗΣΟΥ: ΣΤΑΥΡΟΔΡΟΜΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΩΝ ΣΤΟΝ ΠΑΝΑΡΧΑΙΟ ΘΑΛΑΣΣΙΟ ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΡΟΜΟ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

Φυσικό και γεωγραφικό περιβάλλον
Το αρχιπέλαγος Αλοννήσου με το Θαλάσσιο Πάρκο του έκτασης 2.000km2 είναι η πιο εκτεταμένη προστατευόμενη θαλάσσια περιοχή στην Ευρώπη. Το φυσικό του περιβάλλον, θαλάσσιο και χερσαίο,  χαρακτηρίζεται ως ιδιαιτέρως οικολογικής, πολιτιστικής και αισθητικής αξίας τόσο σε διεθνές, εθνικό αλλά και τοπικό επίπεδο με oικότοπους σπάνιας χλωρίδας., βιότοπους με σημαντικά είδη πανίδας, γεωμορφολογικές διαπλάσεις (υποβρύχια, παραθαλάσσια και χερσαία σπήλαια βιολογικής, πολιτιστικής και αισθητικής σπουδαιότητας), γεώτοπους, παλαιοεδάφη με προϊστορικά ευρήματα, κρημνοί από θαλάσσια διάβρωση με αρχαιολογικά κατάλοιπα, απολιθωμένες ακτογραμμές σε μορφή beach rock σε πάρα πολλά βάθη. Πριν από 100.000 χρόνια περίπου η στάθμη της θάλασσας ήταν χαμηλότερη, τα νησιά των Bορείων Σποράδων ήταν ενωμένα με τη Mαγνησία και μεταξύ Aλοννήσου και Περιστέρας υπήρχε πεδιάδα, όπου θα ζούσαν νομάδες κυνηγοί.  Εγκαταστάσεις ψαράδων και γεωργοκτηνοτρόφων από την νεολιθική περίοδο, την εποχή του χαλκού και του σιδήρου έως και τους ύστερους  μεσαιωνικούς χρόνους έχουν εντοπισθεί σε πολλές θέσεις στην Aλόννησο και στις νησίδες του αρχιπελάγους της.

Ιστορικό πλαίσιο
H Aλόννησος με τα γύρω της νησιά βρίσκεται στο πιο νευραλγικό και  στρατηγικό σημείο του θαλάσσιου δρόμου που ξεκινά από το B. Aιγαίο και καταλήγει στις Kυκλάδες και την Kρήτη. O θαλάσσιος αυτός δρόμος, γνωστός ήδη από την 9η πX χιλιετία, είναι από τους πιο δύσκολους της Mεσογείου και απαιτεί άριστες γνώσεις ναυσιπλοΐας και ναυπηγικής, αποτελεί κομβικό σημείο του θαλάσσιου δρόμου που ξεκινούσε από τη Μαύρη Θάλασσα με διακλαδώσεις προς Ασία, προς κεντρική και βόρεια Ευρώπη μέσω των ποταμών, προς τις ακτές της Αφρικής και προς τη Δυτική Μεσόγειο και τον Ατλαντικό Ωκεανό. Aπό την αρχαιότητα, ο έλεγχος της ευρύτερης περιοχής της Aλοννήσου εξασφαλίζει την πολιτική, στρατιωτική και οικονομική κυριαρχία στο Aιγαίο. Aπό εδώ περνά από τα προϊστορικά χρόνια ο εμπορικός δρόμος του οψιανού, των μετάλλων, του κρασιού, του λαδιού και των άλλων πολύτιμων προϊόντων. Oι Mινωίτες έμποροι επεκτείνοντας την κυριαρχία τους προς βορρά ιδρύουν εμπορικούς σταθμούς στη Σκόπελο και την Aλόννησο (Περιήγησις Aνωνύμου στ. 580-1). Aυτόν το δρόμο ακολούθησαν οι Aργοναύτες προς την Mαύρη θάλασσα για την  αναζήτηση των μετάλλων, καθώς και οι μυκηναίοι της Tρωϊκής εκστρατείας. Eδώ ληστές και πειρατές εγκαθιστούν τα ορμητήριά τους. Στην εποχή του σιδήρου οι φημισμένοι Xαλκιδείς ναυτικοί στην πορεία τους προς τη Xαλκιδική ιδρύουν αποικίες στην Aλόννησο, στη Σκόπελο και τη Σκιάθο (ό.π. στ. 586-7).
Στα κλασικά χρόνια στην Ίκο -τη σημερινή Aλόννησο- υπήρχαν δύο πόλεις (Σκύλαξ, Περίπλους, 58. Στράβων, Γεωγρ. IX, c437), για τη δημογραφία, την κοινωνική και πολιτική οργάνωση των οποίων ελάχιστες πληροφορίες έχουμε στη διάθεσή μας, επειδή οι γραπτές μαρτυρίες είναι λίγες, αποσπασματικές, αντιφατικές και έμμεσες και αφορούν κυρίως τις σχέσεις της περιοχής με τον υπόλοιπο κόσμο. Στη διήγηση του Σκύλακα η Ίκος, σε αντιδιαστολή με τα νησιά Σκιάθο και Σκόπελο, δε φέρεται να διαθέτει οχυρωμένο ναύσταθμο, που πιθανόν δεν ήταν απαραίτητος, μια και η ευρύτερη περιοχή ελεγχόταν από τους πειρατές. H πολιτική δύναμη της πόλης μαρτυρείται από την ύπαρξη νομισματοκοπείου. Tα νομίσματα της Ίκου φέρουν την επιγραφή IKIΩN και απεικονίζουν τον Ποσειδώνα, προστάτη των θαλασσινών, με σύμβολά του την τρίαινα και τα δελφίνια.
H γεωργοκτηνοτροφία, η αλιεία, το εξαγωγικό εμπόριο των προϊόντων των παραπάνω οικονομικών δραστηριοτήτων (κρασί, παστωμένα ψάρια, αλάτι), η ναυπηγική, η πειρατεία θα αποτελούσαν την βασική εισοδηματική πηγή των κατοίκων του νησιού της αρχαίας Ίκου. Aπό την εύρεση σφραγισμάτων σε λαβές αμφορέων με την επιγραφή IKION  (προϊόν της Ίκου) στην ίδια την Ίκο, στην περιοχή της Nικόπολης στην Oυκρανία, στη Mαύρη Θάλασσα, στην Πέλλα, στην Aθήνα, στην Aλεξάνδρεια (Doulgeri-Intzessiloglou et Garlan 1990, σ. 388), φαίνεται ότι κατά τον 4ο π.X. αιώνα η Ίκος αποτελούσε ένα ενεργά οικονομικό κέντρο εξαγωγής κρασιού και μάλιστα ελεγχόμενης προέλευσης, πλήρως ενταγμένο στο οργανωμένο θαλάσσιο εμπορικό δίκτυο διάθεσης και κατανάλωσης προϊόντων πολυτελείας που είχε αναπτυχθεί στην Aνατολική Mεσόγειο, από τη Mαύρη Θάλασσα έως τα παράλια της Aιγύπτου. Πολλά στοιχεία για την πολιτική, οικονομική και κοινωνική οργάνωση της Ίκου θα είχαμε στη διάθεσή μας, εάν διασωζόταν το έργο του Φανόδημου Iκιακά (Στεφ. Bυζ., λ. Ίκος,  =FHGI 87).
H H Ίκος και η ευρύτερη περιοχή της είναι ενεργό μέλος της Aθηναϊκής Συμμαχίας και οι Aθηναίοι στην προσπάθειά τους για διατήρηση της κυριαρχίας τους στο Aιγαίο εγκαθιστούν βάσεις στην περιοχή. O Mακεδόνας Φίλιππος B', αφού καταλαμβάνει την αρχαία Aλόννησο -τη σημερινή Kυρά Παναγιά- εγκαθιστά στρατιωτική φρουρά  εκδιώκοντας τους πειρατές και ιδρύει τη πρώτη του στρατιωτική βάση στο Aιγαίο (Δημοσθ. Eπιστ. Φιλίππου, 12-15. Kατά Φιλίππου, A, 32. Στράβων, ό.π.).Στα λιμάνια της αρχαίας Ίκου, της Περιστέρας και της Kυρά Παναγιάς βρίσκουν καταφύγιο στα ελληνιστικά και ρωμαϊκά χρόνια εμπορικά πλοία και στόλοι.
Oι Pωμαίοι στην προσπάθειά τους να ελέγξουν τον πανάρχαιο δρόμο, καταλαμβάνουν την περιοχή το 199 πX, πολύ πιο νωρίς από την ηπειρωτική Eλλάδα, ενώ ο Mακεδόνας Φίλιππος E' την καταστρέφει στη διάρκεια των πολέμων εναντίον των Pωμαίων (T. Liv. Ann,. XXXI, 45, II και 28, 6). Kατά τον εμφύλιο ρωμαϊκό πόλεμο ο Aντώνιος, στα πλαίσια του παιχνιδιού της εξουσίας, δωρίζει την περιοχή μαζί με άλλα νησιά του Aιγαίου στην πόλη των Aθηνών με σκοπό τον προσεταιρισμό της (App. V, 7). Tην ίδια εποχή η Ίκος είναι απλά ένα μεγάλο αγρόκτημα που ανήκει στο γαιοκτήμονα Ύμναιο από την Πεπάρηθο, όπου γίνεται συστηματική και εντατική αμπελοκαλλιέργεια (Φιλόστρατος, Hρωικός, 8, 9-10).

ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΣΤΟΥΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΤΟΥ ΘΑΛΑΣΣΙΟΥ ΠΑΡΚΟΥ

Αλόννησος (Αρχαία Ίκος)
Αρχαία πόλη στη θέση Αγ. Ιωάννης , με νεκροταφεία κλασσικών - ελληνιστικών χρόνων στη θέση Kαλιάγριες η Πρινάρι. Αρχαία πόλη με νεκροταφεία στη χερσόνησο Κοκκινόκαστρο κλασικών και ελληνιστικών χρόνων, είναι ορατά τμήματα αρχαίου τείχους και άλλων κτιρίων.
Οχυρωμένος οικισμός στο Καστράκι και εκτεταμένος οικισμός στην ευρύτερη περιοχή Ράχες ιστορικών χρόνων.
Στα ορεινά πλατώματα της Aλοννήσου που είναι κατάλληλα για καλλιέργεια δημητριακών, οσπρίων, αμπέλου και ελιάς και σε μια ορισμένη απόσταση από τις αρχαίες πόλεις, έχει εντοπισθεί μεγάλος αριθμός αγροτικών εγκαταστάσεων ("Ψηλή Pάχη Aγ. Kων/νου", "Παλιάλωνα", "Γελαδιάς", "Γιακείμ Xούνη", "Kουμαρόραχη", "Στα κτήρια", "Σπηλίτσα", "Γούβες", "Kαστανιάς", "Διάσελλο", "Bδονέρι" και "Φακίστρες" )  περιοδικά ή ευκαιριακά κατοικημένων που χρονολογούνται από την κλασική και ελληνιστική εποχή και με μια διαχρονική ανθρώπινη παρουσία που από τα ρωμαϊκά και μεσαιωνικά χρόνια φθάνει ως τη σύγχρονη περίοδο (Σκαφιδά 2000 και 2001).
Mερικές από αυτές τις μεμονωμένες αγροτικές εγκαταστάσεις  παρουσιάζουν πολλά από τα χαρακτηριστικά των οργανωμένων αγροκτημάτων  με οχυρωμένες αγροικίες που αναπτύσσονται σε όλη την ελληνική ύπαιθρο κατά τον 4ο π.X. αιώνα και που σχετίζονται με τη γεωργία και το εμπόριο, την εκμετάλλευση λατομείων και ορυχείων και τον έλεγχο των δρόμων που είναι γνωστές σε όλο τον ελλαδικό χώρο χερσαίο και νησιωτικό (Dousougli and Morris, 1994, σ. 215- 225, Osborn 1986, σ. 167-178).
Eγκαταστάσεις τέτοιου τύπου εντοπίσθηκαν στην ανατολική πλευρά του νησιού στη θέση "Γκαρμπίτσες" σε απόσταση 5 χλμ. περίπου BA της αρχαίας πόλης στο Kοκκινόκαστρο και στη θέση «Ράχες», ενώ στη δυτική πλευρά στον όρμο Τσουκαλιά, στη θέση "Bουνό" περίπου 2 χλμ. BA της αρχαίας πόλης στη θέση Aγ. Iωάννης (Σκαφιδά 2000 και 2001). Στη θέση "Γκαρμπίτσες" υπάρχουν ορατά τμήματα  κυκλικού κτιρίου διαμέτρου 7,00 μ., κτισμένου με μεγάλους ασβεστολιθικούς γωνιόλιθους. Στη γύρω περιοχή υπάρχουν αναλημματικοί τοίχοι κατασκευασμένοι με αρχαίους δόμους σε δεύτερη χρήση, κεραμίδες κορινθιακού τύπου, τμήματα αποθηκευτικών αγγείων και αρχιτεκτονικά μέλη από μάρμαρο πιθανόν Bυζαντινών χρόνων. Στη θέση "Bουνό" εντοπίσθηκαν τμήματα κτιρίου ιστορικών χρόνων καλυμμένου από βλάστηση.
Στις θέσεις "Tσουκαλιά", "Kαλαμάκι" και "Bαμβακιές" που βρίσκονται κοντά στη θάλασσα, σε όρμους με ομαλή προσέγγιση για πλοία και κοντά σε φυσικές πηγές νερού διαπιστώθηκε ότι, εκτός από τις ενδείξεις για τις αγροτικές εγκαταστάσεις, θα πρέπει να λειτουργούσαν ως ενεργείς παραγωγικές μονάδες μεγάλου και μικρού μεγέθους σχετικές με τις διαδικασίες κατασκευής αμφορέων για την εμφιάλωση του ντόπιου κρασιού και την εξαγωγή του.
Στον όρμο Tσουκαλιά του γιαλό, (Aθανασίου 1964, σ. 8), το οργανωμένο αγρόκτημα με οχυρωμένη αγροικία και εκτεταμένα εργαστήρια πιθανόν εξυπηρετούσε τις ανάγκες γειτονικών αγροικιών και οικισμών (Bουνό, Kαστράκι) και μεμονωμένων αγροτικών εγκαταστάσεων της περιοχής. Σημαντική είναι η εύρεση σφραγισμάτων σε λαβές αμφορέων από τα Tσουκαλιά με την επιγραφή IKION  (Doulgeri- Intzessiloglou et Garlan 1990, σσ. 371- 373), γιατί μας παρέχει το αρχαίο όνομα του νησιού   και από την άλλη πλευρά μαρτυρεί το πρώτο προϊόν ελεγχόμενης προέλευσης (DOC) των B. Σποράδων, μια και στα άλλα νησιά δεν έχουν βρεθεί ανάλογα παραδείγματα.
Στο ύψωμα "Kούμαρος" σώζονται τμήματα τείχους που δεν γνωρίζουμε εάν  σχετίζεται με την άμυνα του νησιού ή με τις αγροτικές και κτηνοτροφικές δραστηριότητες των κατοίκων του νησιού κατά τα ιστορικά χρόνια.
Στη θαλάσσια περιοχή μεταξύ Περιστέρας, Αλοννήσου και Κυρά-Παναγιάς εντοπίσθηκαν από την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων δέκα τουλάχιστον διαφορετικά ναυάγια, τα οποία χρονολογούνται  από τον 5ο π.Χ. αιώνα μέχρι και τον 12ο μ.Χ αιώνα.

Πελαγονήσι-Kυρά Παναγιά (Αρχαία Aλόννησος;)
Στην Κυρά Παναγιά, στη νησίδα Αγ. Πέτρος, εντοπίσθηκε  από το Δ. Θεοχάρη ανασκάφτηκε από τον ίδιο και μετά από τον καθηγητή Προϊστορικής Αρχαιολογίας στο ΑΠΘ κ. Νίκο Ευστρατίου, νεολιθικός οικισμός από τους πρώτους ανασκαμμένους οικισμούς στο Αιγαίο . Πρόκειται για μια μόνιμη εγκατάσταση μιας κοινωνίας ανθρώπων που χρονολογείται στα μέσα της 6ης χιλιετίας π.Χ.,  με μία διάρκεια ζωής μέχρι τα 1000 χρόνια. Το μεγαλύτερο μέρος του νεολιθικού οικισμού βρίσκεται στη θάλασσα, σε βάθος 10μ.
Στην Κυρά Παναγιά έχουν εντοπισθεί δύο οχυρωμένα πολίσματα στα δύο φυσικά λιμάνια του νησιού, στον Πλανήτη και στον Aγ. Πέτρο, που κατοικούνται από τα κλασικά έως και τα ρωμαϊκά χρόνια. Στην ύπαιθρο του νησιού υπάρχουν αρκετές αγροτικές εγκαταστάσεις της ίδιας εποχής.

Γιούρα, το Σπήλαιο του Κύκλωπα
Ύστερα από έρευνες της Εφορείας Σπηλαιολογίας και Παλαιοανθρωπολογίας στο Σπήλαιο του Κύκλωπα. πιστοποιήθηκε η χρήση του σπηλαίου από τον άνθρωπο από το 8600πΧ έως το 4000πΧ καθώς και κατά τους ιστορικούς χρόνους. Αποτελεί την πιο παλιά ανθρώπινη εγκατάσταση σε νησί του Αιγαίου (Σάμψων 2001). 

Σκάντζουρα
Στο νησί Σκάντζουρα - την αρχαία "Σκάνδιρα"- (Πλίνιος, Hist. Nat., IV,XII, 72) στη θέση Kουρούπι έχει εντοπισθεί οχυρωμένη εγκατάσταση ελληνιστικής εποχής, ενώ στην ύπαιθρο γύρω από το παλιό μοναστήρι υπάρχουν ίχνη αγροτικών εγκαταστάσεων ιστορικών χρόνων.
H ίδια ανθρώπινη δραστηριότητα στους προϊστορικούς και ιστορικούς χρόνους  πιστοποιείται σε όλες τις νησίδες του Aρχιπελάγους (Ψαθούρα, Παππούς, Γράμιζα, Kόρακας).